म्हसोबा भैरोंबा - ललिता त्रिपुरासुंदरी | ग्रामदेवता

 महाराष्ट्रातील टाक-परंपरा आणि मसोबा देवतेचे मूळ स्वरूप

 युट्युब व्हिडीओ पाहण्यासाठी या लिंकला क्लिक करा  https://youtu.be/ZMc4i46Bju4?si=DnNBV-32sHKbYo9R

मित्रांनो, आज आपण या चर्चेमध्ये महाराष्ट्रात प्रामुख्याने पूजल्या जाणाऱ्या काही महत्त्वाच्या देवतांवर संशोधन आणि विश्लेषण करणार आहोत. स्क्रीनवर तुम्हाला जी पहिली मूर्ती दिसत आहे, त्याला आपल्याकडे 'टाक' म्हटले जाते. टाक म्हणजे धातूचा (तांबे किंवा चांदीचा) बनवलेला एक छोटा आणि पातळ पत्रा किंवा प्रतिमा असते.

मी तुम्हाला जी प्रतिमा दाखवली आहे, ती आमच्या भागातील एका देवतेची आहे, ज्यांना 'मसोबा' म्हटले जाते. अनेकांचा असा गैरसमज असतो की हा पूर्वजांचा (पितरांचा) टाक आहे; परंतु हा पितरांचा टाक नसून प्रत्यक्ष देवतेचा टाक आहे. यामध्ये आपल्याला काही विशिष्ट चिन्हे स्पष्टपणे दिसून येतात. त्यामध्ये एक रेडा (भैंसा) दाखवलेला आहे आणि सोबतच एका पुरुषाचा चेहरा आहे, जो अत्यंत उग्र स्वरूपातील आहे. त्याच्या कपाळावर वैष्णव पंथाचे तीळक (टीका) कोरलेले दिसत आहे.

यासोबतच मूर्तीवर सूर्य आणि चंद्र देखील दाखवले आहेत. आता या रेड्याचा संबंध जोडायचा झाला, तर आपल्याला या दुसऱ्या एका टाकाच्या चित्राचा संदर्भ घ्यावा लागेल, जे देवीचे एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रतीक आहे.

महिषासूरमर्दिनी, वाक् सूक्त आणि शिवाचे आद्य गुरु स्वरूप

हे देवी महिषासूरमर्दिनीचे टाक आहे, ज्याबद्दल मी माझ्या एका जुन्या व्हिडिओमध्येही सविस्तर बोललो होतो. या महिषासूरमर्दिनीच्या टाकात तुम्हाला दिसेल की इथे एक छोटा रेडा दाखवला आहे आणि पाठीमागे देखील एका रेड्याचे तोंड दिसत आहे. तसेच देवीचे वाहन असलेला सिंह इथे कोरलेला आहे आणि हाच तो महिषासूर आहे, ज्याची जीभ (जीव्हा) देवीने आपल्या हातात घट्ट पकडली आहे. म्हणजेच, हा 'जिभेवर आणि वाणीवर मिळवलेल्या नियंत्रणाचा' एक मोठा संदेश आहे.

आता हा रेडा नेमका कोण आहे? हा प्राणी दोन्ही चित्रांमध्ये सारखाच का दिसत आहे? तर जुन्या काळातील लोकांच्या वैचारिक पातळीनुसार हे एक प्रतीक मानले गेले आहे. रेडा हा अत्यंत शक्तिशाली प्राणी आहे. प्राचीन काळी जेव्हा लोकांना पूर्णपणे धर्माचे आणि अध्यात्माचे ज्ञान नव्हते, काही अंशी अज्ञान होते; तरीही त्यांनी जेव्हा ते परमज्ञान मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांना खूप मोठा संघर्ष आणि मशक्कत करावी लागली. हाच मोठा संघर्ष या रेड्याच्या चिन्हातून आणि या दोन्ही चित्रांमधून स्पष्ट होतो.

याचा थेट संबंध आपण 'दुर्गा सप्तशती'शी जोडू शकतो, ज्यामध्ये महिषासुराच्या वधाचे सविस्तर वर्णन येते. तसेच ऋग्वेदातील 'देवी सूक्त' (वाक् सूक्त), ज्यावर मी मागच्या व्हिडिओमध्ये सविस्तर चर्चा केली होती, त्यामध्ये देवी स्वतः काय सांगते ते पहा:

यम कामये तंतमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्।

याचा अर्थ देवी सांगते की, "मी ज्याच्यावर इच्छा (कृपा) करते, त्याला मी अत्यंत उग्र म्हणजेच पराक्रमी व शक्तिमान बनवते. मीच त्याला ब्रह्मा बनवते, ऋषी बनवते आणि सुबुद्ध बनवते."

काळाच्या ओघात याच संकल्पनेमध्ये महिषासुराच्या ठिकाणी भगवान शिवाला मानले गेले. त्याचे मुख्य कारण असे की, भगवान शिव हे पहिले असे व्यक्ती (पुरुष) होते, ज्यांना जगदंबेच्या मूळ आणि अमूर्त स्वरूपाचे 'अंतर्ज्ञान' प्राप्त झाले होते. आपण जे देवीचे महिषासुराला मारतानाचे स्वरूप पाहतो, त्याबद्दल मी आधीही सांगितले होते की, "माझ्याकडे ताकद आहे, अहंकार आहे किंवा माझ्या मनात भीती आणि जे काही दुर्गुण आहेत, ते जर मी स्वतःपासून दूर केले—आणि ते दूर करवून घेणारी प्रत्यक्ष जगदंबाच आहे हे चित्रात स्पष्ट दिसतेय—तर मनुष्याला परम चैतन्याचा साक्षात्कार होतो."

या सूक्तात देवी पुढे असेही म्हणते की, जे मला ओळखत नाहीत किंवा माझा स्वीकार करत नाहीत, त्यांचा संहार आणि नाश निश्चित आहे. प्रत्येक माणसाला काहीतरी मिळवण्याची किंवा ज्ञान प्राप्त करण्याची इच्छा असते आणि जेव्हा ती इच्छा तीव्र होते, तेव्हा तो या परमज्ञानापर्यंत पोहोचतो. या नियमानुसार, भगवान शंकर हे पहिले व्यक्ती ठरले ज्यांना हे सर्वोच्च ज्ञान मिळाले; म्हणूनच आपल्या गुरु परंपरेत शिवांना 'आद्य गुरु' मानले गेले आहे. शिव हे पंच ब्रह्मांपैकी एक आणि परम ब्रह्माचेच स्वरूप आहेत.

त्यामुळे, ही पूजा कोणत्याही दैत्याची किंवा राक्षसाची पूजा नाही; तर एका दुष्ट प्रवृत्तीचे एका चांगल्या, पवित्र माणसात जे रूपांतर (Conversion) झाले, त्याची ही पूजा आहे. केवळ वरवर चित्र पाहून "आपण दैत्याची पूजा करत आहोत" किंवा "देवीने एखाद्या पुरुषाला आपल्या जाळ्यात अडकवून पराभूत केले," असा चुकीचा निष्कर्ष काढणे पूर्णपणे अयोग्य आहे. माणूस जन्माने वाईट नसतो, त्याचा अंतरात्मा शुद्ध असतो; परंतु भीती, राग आणि अहंकार यांसारख्या बाह्य गोष्टींमुळे त्याच्यात जी वाईट प्रवृत्ती येते, ती नष्ट करून पूर्णपणे शुद्ध होणे म्हणजेच 'ब्रह्मरूप' होणे होय.

देवीच्या कृपेने जे पहिले परम पवित्र झाले, तेच 'शिव' आहेत (शिव या शब्दाचा अर्थच मुळात 'परम पवित्र' असा आहे). या दोन्ही चित्रांचा हाच खरा आणि उदात्त अर्थ आहे. या चित्रात सूर्य आणि चंद्र दाखवण्याचा अर्थ हाच आहे की, जोपर्यंत या पृथ्वीवर सूर्य-चंद्र अस्तित्वात आहेत, तोपर्यंत हे परमज्ञान आणि हा विचार जिवंत राहणार आहे.

काही लोक म्हणू शकतात की हा बैल आहे, पण हा बैल नसून पूर्णपणे जंगली रेडाच आहे. त्याचे शिंग आणि फुगलेले तोंड बैलापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे आणि त्याचे पायही जंगली म्हसासारखे जाड आहेत. यावरून हे सिद्ध होते की हा तोच महिष (रेडा) आहे, ज्याचा उल्लेख महिषासूरमर्दिनीच्या कथेत येतो.

जसे प्रभू श्रीरामांच्या चरित्रासोबत रावणाचे नाव जोडले जाते आणि रावण हा अत्यंत ज्ञानी होता हे नंतर स्पष्ट होते; अगदी तसेच, शिव हे सुरुवातीपासूनच देवीच्या श्रेष्ठत्वाला आणि तिच्या परम ब्रह्म स्वरूपाची महती जाणणारे होते. त्यांनी देवीच्या अस्तित्वाला आणि सर्वोच्च ऋषित्वाला स्वीकारले व तिच्या इच्छेनुसार कार्य केले. म्हणूनच आपल्याकडे हे शिवाचे स्वरूप पुजले जाते. याला दैत्यपूजा समजणे अत्यंत चुकीचे आहे. या पूजेमुळे कोणाचे तरी वाईट होते, हा समाजमाध्यमांवरील भ्रम पूर्णपणे खोटा आहे; कारण जी व्यक्ती स्वतः आंतरिक पातळीवर शुद्ध (Pure) झाली आहे, ती कोणाचे वाईट कशी करू शकते?

या टाकांवर जे खांब आणि वैष्णव पंथाचे चिन्ह (यू-शेपचे टिळक) दिसते, ते नंतरच्या काळातील स्थित्यंतरांचे प्रतीक आहे. शिवाचे टिळक हे आडवे (त्रिपुंड्र) असते आणि विष्णूचे उभे (यू-शेप) असते. अनेकांना प्रश्न पडेल की शिव आणि वैष्णव पंथात तर मतभेद असायचे, मग इथे विष्णूचे टिळक का दाखवले आहे? तर देवीने उत्पन्ना केलेल्या 'पंच ब्रह्मांमध्ये' समन्वय आणि एकता राखण्यासाठी हे प्रतीक वापरले गेले आहे. आपण नेहमी ऐकतो की विष्णू हे शिवाची आराधना करतात आणि शिव हे विष्णूची साधना करतात; हाच समन्वय यात दिसून येतो. वैदिक काळापासून ते पुराण काळापर्यंत ज्या विविध देवतांची उत्पत्ती झाली, त्यामध्ये शिवांचे स्थान हे प्रथम (पहिले) मानले गेले आहे, कारण देवीच्या मूळ स्वरूपाला जाणणारे ते पहिले पुरुष होते.

ललिता त्रिपुरा सुंदरी आणि भंडासूर वधाचे आख्यान

आता आपण आपल्या संस्कृतीतील दुसऱ्या एका महत्त्वाच्या चित्राकडे आणि देवतेकडे वळू. स्क्रीनवर दिसणारी ही एक देवी असून आपल्याकडे तिची खूप मोठ्या प्रमाणावर उपासना केली जाते. या दोन्ही चित्रांमध्ये तुम्हाला खूप साम्य दिसेल. सर्वात मोठे साम्य म्हणजे देवीचे बसण्याचे 'आसन'. अनेक लोक या रूपाला चुकून लक्ष्मी समजतात; परंतु ही लक्ष्मी देवी नाही.

या मूर्तीमध्ये देवीच्या आसनाच्या खाली जे दोन देव दाखवले आहेत, ते या दोन्ही चित्रांमध्ये सारखेच आहेत. मग ही देवी नेमकी कोण आहे? जर तुम्ही पुराणांचा बारकाईने अभ्यास केला, तर तुमच्या लक्षात येईल की या प्रत्यक्ष 'माता ललिता त्रिपुरा सुंदरी' आहेत. त्यांचा उल्लेख 'ललिता सहस्त्रनाम' आणि पुराणातील 'ललितोपाख्यान' यामध्ये सविस्तर येतो.

या देवीचे महात्म्य असे आहे की, प्राचीन काळी 'भंडासूर' नावाचा एक अत्यंत क्रूर राक्षस होता, जो आपल्या आसुरी आणि मायीक शक्तींमुळे प्रचंड शक्तिशाली बनला होता. त्याचा संहार करण्यासाठी जेव्हा सर्व देव असमर्थ ठरले, तेव्हा त्यांनी एक महायज्ञ केला आणि स्वतःच्या शरीराचे भाग त्या यज्ञात अर्पण केले. त्या महायज्ञातून माता ललिता प्रगट झाली आणि तिने भंडासुराचा वध केला.

या कथेत समजून घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, त्या भंडासुराने या पृथ्वीसारख्या तब्बल एक हजार (सहस्त्र) वेगवेगळ्या विश्वांवर (Universes) आपले नियंत्रण मिळवले होते. प्रत्येक विश्वात एक स्वतंत्र स्वर्ग, एक नरक आणि एक मृत्यूलोक होता, आणि या सर्व लोकांमधील इंद्राला, शिवाला आणि देवीच्या तीन प्रमुख रूपांना (महासरस्वती, महालक्ष्मी आणि महाकाली) देखील त्याने आपल्या मायीक शक्तीने बंधनात टाकले होते.

त्यामुळे या त्रिलोकीच्या वर असणाऱ्या एका सर्वोच्च महाशक्तीचे आवाहन करणे अनिवार्य होते. ऋग्वेदात आपण ज्या सर्वोच्च शक्तीबद्दल बोललो, तीच ही 'ललिता देवी' आहे. तिचे आसन इतर देवतांच्या वर दाखवले आहे, हेच तिचे सर्वोच्च स्थान दर्शवते.

या देवीचे 'श्री यन्त्र' देखील अत्यंत प्रसिद्ध आणि जागृत मानले जाते. या टाकाच्या मध्यभागी चौकोनात जे कोरलेले दिसत आहे, ते प्रत्यक्ष देवीचे यंत्र आहे. सोबतच तिथे एक प्रज्वलित दिवा आणि नेहमीप्रमाणे सूर्य-चंद्र दाखवलेले आहेत. सुरुवातीला संशोधनादरम्यान मलाही ही मूर्ती महालक्ष्मीची वाटली होती; परंतु लक्ष्मी ही चंचल मानली जाते, ती एका जागी स्थिर राहत नाही. तसेच या मूर्तीतील पाश, खंजीर आणि इतर आयुधे ललिता देवीचीच आहेत. ललिता देवीच्या हातात प्रामुख्याने 'उसाचा धनुष्य' (इक्षु कोदंड) असतो; परंतु काळाच्या ओघात आणि कारागिरांच्या अज्ञानामुळे त्या उसाच्या जागी इतर शस्त्रांचे आकार कोरले गेले. परंतु, मूळ संकल्पना पाहिली तर पुराणात आणि ललिता सहस्त्रनामात वर्णन केलेली हीच ती सर्वोच्च 'पराभट्टारिका ललिता देवी' आहे.

तिचे जे दिव्य रथ होते, त्यावर ती विराजमान असायची आणि सर्व देवता तिच्याभोवती जमा असायच्या. तिच्या यंत्राला ३६० अंश (Degrees) मानले जाते, ज्याच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर एका विशिष्ट दिशेचा दिक्पाल (देवता) रक्षण करत असतो आणि मुख्य प्रवेशद्वारावर स्वतः गणपती विराजमान असतात. म्हणजेच या संपूर्ण ब्रह्मांडीय यंत्रात प्रवेश करण्यापूर्वी बुद्धीचे दैवत असलेल्या गणपतीचे दर्शन घेणे अनिवार्य आहे; हा अध्यात्म आणि विज्ञानाचा किती सुंदर मेळ आहे!

रक्षक देवता: कालभैरवनाथ आणि ग्रामदेवता योगेश्वरी

आता आपण महाराष्ट्रात पूजल्या जाणाऱ्या तिसऱ्या महत्त्वाच्या देवतेकडे वळू, ज्यांना आपण 'ग्रामदेवता' म्हणतो; ज्या संपूर्ण गावाचे रक्षण करतात. यांचा थेट संबंध 'भैरव' किंवा 'भैरवनाथांशी' येतो. माझ्या ब्लॉग पेजवर मी या देवाबद्दल सविस्तर लिहिले आहे.

सुरुवातीला मी या देवतेच्या काउंटरपार्टला (स्त्री रूपाला) चुकून लक्ष्मी म्हटले होते, पण ऋग्वेदाच्या अभ्यासानंतर स्पष्ट झाले की त्या प्रत्यक्ष पराशक्ती ललिता देवी आहेत आणि त्यांच्यासोबत असणारे हे देव म्हणजेच 'भैरवनाथ' (ज्यांना आपण काशीचे कोतवाल कालभैरव देखील म्हणतो) आहेत.

या मूर्तीचे वैशिष्ट्य असे की, हे देव घोड्यावर स्वार झालेले असतात. त्यांच्या हातात किंवा पायाच्या जवळ एक नाग (सर्प) दाखवलेला असतो. सर्प हे दर्शवतो की ही देवता कोणत्याही संकटाला किंवा विषारी प्रवृत्तीला भीत नाही, ती अत्यंत निडर आहे. या टाकाच्या एका कोपऱ्यात तुम्हाला चार ते पाच लहान ठिपके (Dots) दिसतील. हे ठिपके म्हणजेच 'ग्राम' किंवा गावाचे प्रतीक आहेत.

जर तुम्ही बारकाईने पाहिले तर घोड्यावर स्वार असलेले देव, हातात नाग आणि कोपऱ्यातील हे पाच ठिपके स्पष्ट दिसतात. हे पाच ठिपके म्हणजे 'पंच ब्रह्म' आहेत. हे भैरवनाथ कोणाचे रक्षण करत आहेत? तर ते तुमच्या घरातील या पंच ब्रह्मांचे आणि कुलदेवतांचे रक्षण करत आहेत. आपल्या संस्कृतीत पंचायन पूजेला खूप महत्त्व आहे, ज्यामध्ये देवी, शिव, गणपती, विष्णू आणि सूर्य (आदित्य) यांचा समावेश होतो. तुमच्या या घरातील मुख्य देवांचे आणि संपूर्ण गावाचे रक्षण करण्याचे कार्य हे भैरवनाथ करतात. असे एकूण ५२ भैरव संपूर्ण सृष्टीत रक्षक म्हणून विद्यमान आहेत, असे मानले जाते.

या टाकावर असणारे दुसरे एक महत्त्वाचे चिन्ह म्हणजे 'बैलगाडी'. जुन्या काळात प्रवासासाठी आणि शेतीसाठी बैलगाडी हेच मुख्य साधन होते, त्याचे चित्र इथे कोरलेले आहे. आता या रक्षक देवतेचे जे स्त्री रूप (Counterpart) आहे, तिला आपण 'ग्रामदेवी' किंवा 'योगेश्वरी माता' म्हणतो. भैरवनाथ आणि योगेश्वरी ही महाराष्ट्रातील गावागावांत आढळणारी अत्यंत लोकप्रिय आणि जागृत जोडी आहे.

ही ग्रामदेवता रात्रंदिवस तुमच्या मुलाबाळांचे, तुमच्या शेतजमिनीचे आणि शेतात आलेल्या पिकांचे (धान्याचे) रक्षण करते. या देवीच्या टाकावर देखील आपल्याला ती बैलगाडी आणि तीच 'पंच ब्रह्म' (पाच ठिपके) स्पष्टपणे पाहायला मिळतात. हिंदू धर्मात या पंच ब्रह्मांच्या उपासनेद्वारेच आपण त्या मूळ आदिशक्तीपर्यंत पोहोचू शकतो, असे मानले जाते. परंतु, केवळ इथेच न थांबता आपण या पंच ब्रह्मांची निर्मिती करणाऱ्या त्या सर्वोच्च पराशक्तीचा देखील विचार केला पाहिजे.

काही ठिकाणी प्रामुख्याने ग्रामदेवीची पूजा होते, तर काही ठिकाणी भैरवनाथांची पूजा केली जाते; बहुतांश वेळा एकाच घरात दोन्ही टाक एकत्र पुजले जात नाहीत. भैरवनाथांच्या काही टाकांमध्ये थोडा फरक असतो—काहींमध्ये नाग पायाशी असतो, हातात तलवार असते, तर काहींमध्ये ते घोड्यावर अत्यंत उग्र रूपात स्वार झालेले दिसतात. परंतु, सूर्य-चंद्र, घोडा, नाग आणि हातातील शस्त्रे ही मूळ वैशिष्ट्ये सर्वच टाकांमध्ये सारखीच असतात.

प्राचीन काळापासून आपल्या आजोबा-पणजोबांच्या काळापासून हे टाक आपल्या देव्हाऱ्यात पुजले जात आले आहेत, जे आपल्या समृद्ध संस्कृतीचे आणि गावाच्या सुरक्षिततेचे मूळ आधार स्तंभ आहेत.

---