महाभारतातील अनेक पुत्र? जन्माच्या वेळची अडचण, सिझेरियन, अजब-गजब

 जय श्रीराम, वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥

युट्युब व्हिडीओ पाहण्यासाठी या लिंकला क्लिक करा  https://youtu.be/8nAVcTkqvcU?si=X_9ITZIobfT2LWry

द्रौपदीचे पाच पती आणि मानवी उत्क्रांतीचे विज्ञान

मित्रांनो, काल आपण जो व्हिडिओ केला होता, त्यामध्ये मी द्रौपदीचा उल्लेख केला होता की तिला पाच पती का होते? यासोबतच आपण इतरही अनेक गोष्टींवर चर्चा केली होती. आज आपण त्याच विषयाला थोडे पुढे घेऊन जाणार आहोत आणि त्याबद्दल अधिक सखोल चर्चा करणार आहोत. ही चर्चा अत्यंत रंजक आहे. तुम्ही स्क्रीनवर हे जे चित्र पाहत आहात, ते पाहून तुम्हा सर्वांना माहीतच असेल की महाभारतात १०० कौरव आणि पाच पांडव होते. या पाचही पांडवांचा विवाह एकाच स्त्रीशी म्हणजेच द्रौपदीशी झाला होता. मग पाच पुरुषांचा एकाच स्त्रीशी विवाह होण्याची वेळ त्या काळात का आली असेल?

आज आपण बऱ्याचदा पूर्वग्रहातून बोलतो की आपण पूर्वी खूप क्रूर होतो किंवा पूर्वी मुलींचा जन्म होताच त्यांना जमिनीत गाडले जायचे. परंतु प्रत्यक्षात तसे नव्हते. यामध्ये तुम्ही जर विज्ञानाच्या नजरेने पाहिले, तर विज्ञान काही वेगळीच गोष्ट सांगते. विज्ञान मानवी शरीराची जननक्षमता (Fertility) आणि नक्षत्रांच्या प्रभावावरून तयार होणारी शारीरिक ठेवण यावर बोलते. ज्या काळी स्त्रियांची जननक्षमता अत्यंत उच्च असायची, त्या काळी बहुपतीत्व (Polyandry) किंवा एकापेक्षा जास्त पती असण्याची प्रथा उद्भवली, ज्याचा थेट संबंध अनुवांशिकतेशी (Genetics) आहे.

आपल्याला बऱ्याचदा प्रश्न पडतो की १०० कौरव कसे जन्माला येऊ शकतात? पाच पांडवांनी एकाच स्त्रीशी विवाह कसा केला? यासोबतच आजच्या काळातील एक मोठा सामाजिक प्रश्न ज्याकडे आपण सहसा लक्ष देत नाही, तो म्हणजे कृत्रिम पद्धतीची प्रेग्नन्सी किंवा सिझेरियन (C-Section) डिलिव्हरी. याविषयी चर्चा करण्यासाठी आपल्याला मानवी इतिहासाच्या मुळाशी जावे लागेल.

 मानवाचे ताठ चालणे आणि मेंदूचा विकास: प्रसूतीमधील अडचणींचे मूळ

सर्वप्रथम आपण हे समजून घेतले पाहिजे की जेव्हा आदिमानव चार पायांवरून दोन पायांवर उभा राहून ताठ चालू लागला, तेव्हा त्याच्या शरीरात अनेक मोठे बदल झाले. मी येथे एक चित्र प्रस्तुत केले आहे, ज्यामध्ये स्त्री आणि पुरुष दोघांच्या शरीरातील फरक दाखवला आहे. यामध्ये मानवाच्या ताठ चालण्यामुळे स्त्रियांचा श्रोणिभाग (Pelvis) आणि ज्या मार्गातून बाळाचा जन्म होतो (Birth Canal), ती जागा कशी हळूहळू अरुंद म्हणजेच छोटी होत गेली, हे दाखवले आहे.

मानवी उत्क्रांतीमध्ये प्रसूतीची प्रक्रिया कठीण होण्याचे हे पहिले कारण होते. दुसरे सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे मानवी मेंदूचा (Brain Size) झालेला अफाट विकास. प्राचीन काळी जेव्हा मानव आदिम अवस्थेत होता, तेव्हा त्याचा मेंदू प्राण्यांसारखा लहान होता. परंतु जसा जसा मानवाचा विकास होऊ लागला, निसर्गाशी आणि इतर प्राण्यांशी त्याचा संघर्ष वाढला, तसा तो टोळ्या करून राहू लागला. या संघर्षामुळे स्वतःच्या संरक्षणाची भावना, भीती आणि नेहमी चौकस राहण्याची गरज निर्माण झाली. या चौकसपणामुळे मानवी मेंदूचा आकार लक्षणीयरीत्या वाढला.

मेंदूचा आकार वाढण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे मानवाने हातांचा उपयोग अन्न गोळा करण्यासाठी, ते तोडण्यासाठी आणि हत्यारे वापरण्यासाठी सुरू केला. हातांच्या या वापरामुळे मेंदूला चालना मिळाली आणि त्याचा विस्तार झाला, असे विज्ञान सांगते.

ज्या काळात समाजात सुरक्षितता कमी होती, निसर्गाची, हिंस्त्र प्राण्यांची आणि नैसर्गिक आपत्तींची प्रचंड भीती होती, त्या काळात मानवी मेंदूचा आकार खूप मोठा झाला होता. परंतु, या वाढलेल्या मेंदूमुळे आणि डोक्याच्या मोठ्या आकारामुळे स्त्रियांना बाळाला जन्म देताना प्रचंड अडचणी येऊ लागल्या. मानवाचे ताठ चालणे आणि मेंदूचा मोठा आकार या दोन्ही गोष्टी प्रसूतीसाठी आव्हानात्मक ठरल्या. मात्र, निसर्गाने मानवी बाळाच्या डोक्याच्या हाडांमध्ये (Skull Plates) एक प्रकारची लवचिकता किंवा गॅप ठेवला आहे, जो जन्माच्या वेळी स्प्रिंगसारखा काम करतो, जेणेकरून बाळाचे डोके आधी सुखरूप बाहेर येऊ शकेल. तरीही प्रसूती दरम्यान बाळ उलटे असणे किंवा आईचा जन्माचा मार्ग अत्यंत लहान असणे यासारख्या अनेक समस्या उद्भवत असत.

ज्योतिषशास्त्रातील 'योनि' संकल्पना आणि जननक्षमता

या सर्व समस्यांवर आपल्या पूर्वजांनी खूप सखोल अभ्यास केला होता. मी मागच्या व्हिडिओमध्ये 'योनी' संकल्पनेचा उल्लेख केला होता. आज आपण जी जन्मकुंडली पाहतो, त्यामध्ये पुरुषाची योनी कोणती आणि स्त्रीची योनी कोणती, हे पाहिले जाते. बाळाचे गुणसूत्र (Genes) हे माता आणि पिता या दोघांच्या मिलाफातून तयार होत असते. त्यामुळे केवळ आईचेच नाही, तर वडिलांचेही शारीरिक गुणधर्म मुलामध्ये उतरतात.

कुंडली मिलनात वर्ण (उदा. क्षत्रिय वर्ण), गण (मनुष्य गण, राक्षस गण) आणि 'योनी' (उदा. व्याघ्र, सिंह, महिष योनी) पाहण्यामागचे वैज्ञानिक कारण हेच होते की, जर स्त्रीचे शरीर पुरुषाकडून येणाऱ्या जनुकीय घटकांनुसार मोठ्या आकाराचे बाळ सांभाळण्यासाठी अनुकूल नसेल, तर प्रसूतीच्या वेळी तिला प्रचंड त्रास होणार किंवा तिचा जीवही जाऊ शकणार. पूर्वजांनी हा सगळा अभ्यास करूनच या गोष्टी मांडल्या होत्या.

रशियामध्ये एका महिलेला तब्बल ६९ मुले झाल्याची ऐतिहासिक नोंद आहे, ज्यामध्ये अनेक जुळी मुले होती. हा निसर्गाचा एक चमत्कार आहे. सांगायचा तात्पर्य असा की, प्राचीन काळी प्रसूती दरम्यान (Delivery) योग्य वैद्यकीय सुविधा नसल्यामुळे मूल जन्माला घालताना अनेक स्त्रियांचा मृत्यू व्हायचा. हा त्या काळातील एक कडू आणि वास्तविक सुवर्णकाळातला संघर्ष होता. परिणामी समाजात स्त्रियांचा जन्मदर किंवा त्यांची संख्या पुरुषांच्या तुलनेत कमी झाली होती. आज आपण सिझेरियनच्या (C-Section) माध्यमातून यावर उपाय शोधला आहे, जरी आजच्या सिझेरियन पद्धतीबद्दल समाज आणि विज्ञानात वेगवेगळे मतप्रवाह असले, तरी तो आपला आजचा मुख्य विषय नाही.

इतिहासकार राजवाडे यांच्या पुस्तकात आपण वाचतो की, प्राचीन काळी यज्ञाच्या भोवती कोणते लोक एकत्र येत असत आणि संतती निर्माणाचे कार्य कसे चालायचे. समाजात ज्या स्त्रिया अत्यंत सुपीक किंवा उपजाऊ (Highly Fertile) असायच्या, त्यांना खूप मोठे मानाचे स्थान असायचे. पांचाली म्हणजेच द्रौपदीच्या कुंडलीत आणि शारीरिक रचनेत असे काही विशेष गुण असावेत, ज्यामुळे ती अत्यंत फर्टाईल मानली गेली आणि म्हणूनच तिचा विवाह पाच पांडवांशी झाला. आजच्या काळातही कुंडली मिलनात शरीराची ठेवण आणि जननक्षमता तपासण्यासाठी योनी विचार केला जातो. त्या काळी समाज बलवान कसा होईल, यावर एवढा सखोल विचार केला जात होता.

स्टोन सर्कल्स (Stone Circles) आणि खगोलशास्त्राचा प्रसूतीसाठी वापर

प्राचीन काळात जेव्हा सिझेरियन सारख्या शस्त्रक्रिया करणे अशक्यप्राय होते आणि प्रसूती अतिशय कठीण असायची, तेव्हा आपल्या पूर्वजांनी निसर्गाच्या आणि खगोलशास्त्राच्या (Astronomy) ऊर्जेचा वापर करण्यासाठी एक अद्भुत पद्धत शोधली होती.

तुम्हाला माहीत असेल की, जुन्या काळात प्रत्येक गावाच्या किंवा वस्तीच्या आसपास विशिष्ट पद्धतीने मोठे दगड गोलाकार रचून ठेवलेले आढळतात, ज्यांना **'स्टोन सर्कल्स' (Stone Circles)** म्हटले जाते. हे स्टोन सर्कल्स नेमके काय काम करायचे? तर जेव्हा एखाद्या स्त्रीला प्रसूती कळा यायच्या आणि नैसर्गिकरित्या प्रसूती होण्यात अडचण यायची, तेव्हा तिला या दगडांच्या रचनेच्या मध्यभागी नेले जायचे.

या स्टोन सर्कल्सचे वैशिष्ट्य असे असायचे की, त्यांची रचना सूर्याच्या संपात बिंदूवर (Equinox) आधारित असायची, जिथून वर्षातून दोनदा सूर्य अचूक उगवतो. भारतात नागपूरजवळ 'जुनापाणी' (Junapani) येथे जे प्राचीन स्टोन सर्कल सापडले आहे, त्याचा मध्यवर्ती अक्ष (Center Axis) थेट उत्तर ध्रुव ताऱ्याच्या (Polar Star) दिशेने रोखलेला आहे. तसेच आकाशामध्ये सूर्य आणि चंद्राचा जो प्रवास होतो, त्यांचे विशिष्ट भौगोलिक आणि ऊर्ध्वगामी कोइन्सिडन्स (Coincidence) या स्टोन सर्कलच्या जागेवर केंद्रित व्हायचे. तिथल्या चुंबकीय आणि खगोलीय ऊर्जेमुळे प्रसूतीची प्रक्रिया सुलभ होण्यास मदत होत असे. आज आपण स्वतःला विज्ञानात खूप प्रगत समजतो, पण विचार करा, त्या काळात आपल्या पूर्वजांनी मातांचे प्राण वाचवण्यासाठी आणि मानवी वंश टिकवून ठेवण्यासाठी खगोलशास्त्र आणि भूगर्भातील ऊर्जेचा किती अचूक समन्वय साधला होता!

 पुरुष सूक्ताचा प्रॅक्टिकल दृष्टिकोन आणि सामाजिक व्यवस्था

ऋग्वेद आणि देवी सूक्तामध्ये नक्षत्रांचे आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीचे जे वर्णन येते, ते अतिशय प्रॅक्टिकल आहे. अनेकांना कदाचित हे ऐकून आश्चर्य किंवा रागही येऊ शकतो, परंतु 'पुरुष सूक्ता'मध्ये स्पष्टपणे म्हटले आहे की:

> देवांनी पुरुषाची (विराट पुरुषाची) आहुती देऊन यज्ञ केला. त्या यज्ञाच्या माध्यमातून विराट पुरुषाच्या बाहूंतून (हातांतून) 'राजन्य' म्हणजे क्षत्रिय उत्पन्न झाले, मुखातून (शब्दांतून) 'ब्राह्मण' उत्पन्न झाले, जंघेतून (उरूतून) 'वैश्य' उत्पन्न झाले आणि पायांतून 'शूद्र' उत्पन्न झाले.

काल आपण राजवाडे यांच्या पुस्तकाचा संदर्भ घेतला होता, त्यानुसार यज्ञाच्या माध्यमातून समाज घटकांची आणि वेगवेगळ्या वर्णांची निर्मिती कशी झाली, हे यात सांगितले आहे. लोक पुरुष सूक्ताचा किंवा देवी सूक्ताचा अर्थ केवळ अध्यात्माच्या किंवा परब्रह्माच्या परिभाषेत शोधत राहतात, द्वैत-अद्वैताचे जुगाड लावत बसतात. परंतु, जर तुम्ही या वाचनाकडे आणि श्लोकांकडे वैज्ञानिक आणि प्रॅक्टिकल नजरेने पाहिले, तर तुम्हाला ऋग्वेद आणि आपली प्राचीन पुराणे अत्यंत रोमांचकारी वाटतील. पुराणे हा खरंतर ऋग्वेदाचाच विस्तार आहेत, फक्त त्यातील काही गोष्टी ज्या थेट सांगता येत नव्हत्या, त्या गोष्टी कथांच्या माध्यमातून मांडल्या गेल्या आहेत.

 क्षत्रिय आणि ब्राह्मणांमधील संघर्षाचे मूळ आणि सल्लागाराचे महत्त्व

प्राचीन काळातील आणखी एक रंजक विषय म्हणजे क्षत्रिय (राजे) आणि ब्राह्मण (पुरोहित) यांच्यातील संघर्षाची कारणे. राजाकडे प्रचंड सत्ता, सैन्य आणि संपत्ती असायची. परंतु राजाला योग्य वेळी अचूक निर्णय घेण्यासाठी मार्गदर्शक किंवा सल्लागाराची (Advisor) गरज असायची. आता विचार करा, जर राजाला सल्ला देणारा माणूसही राजासारख्याच सत्तेची आणि पैशाची हाव असणारा असेल, तर राजा नक्कीच चुकीचे निर्णय घेणार. कारण राजाच्या मनात नेहमी आपला मुलगा राजा व्हावा, आपल्याला सर्व काही मिळावे, ही महत्त्वाकांक्षा आणि द्वेष असू शकतो; हे क्षत्रियांचे गुण आहेत.

त्यामुळे राजाला अशा माणसाच्या सल्ल्याची गरज होती, ज्याच्याकडे स्वतःची कोणतीही संपत्ती नाही, ज्याने संन्यास किंवा अपरिग्रहाचा मार्ग स्वीकारला आहे आणि जो केवळ बुद्धीने विचार करतो. हा माणूस म्हणजेच ब्राह्मण. जेव्हा राजा स्वतःच्या बुद्धीच्या विपरीत जाऊन अशा निःस्पृह ब्राह्मणाचा सल्ला घ्यायचा, तेव्हा राज्याचा कारभार योग्य चालायचा. आपल्याकडे 'पंच कमिटी' किंवा 'पंच परमेश्वर' ही संकल्पना याच तत्वावर आधारित आहे, जिथे पाच लोकांच्या मुखातून परमेश्वर बोलतो असे मानले जाते.

आपण जेव्हा एखाद्या संकटात किंवा गोंधळात पडतो, तेव्हा आपल्या विचारांपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या विचारसरणीचा माणूस आपल्याला जो सल्ला देतो, त्याचा आपल्याला फायदा होतो. हाच अध्यात्माचा मूलभूत नियम आहे. जुन्या काळात राजकारणात आणि समाजात हेच चालायचे. वैश्य ब्राह्मणाला कशी मदत करणार, क्षत्रिय वैश्यांचे रक्षण कसे करणार आणि वैश्य राज्याला आर्थिक बळ कसे देणार, हे सर्व एकमेकांशी जोडलेले (Integrated) होते.

परंतु, कालांतराने क्षत्रियांना असे वाटू लागले की पुरोहितांचे नियंत्रण जास्त होत आहे किंवा ब्राह्मणांकडून काही चुका झाल्या असतील, ज्यातून या दोन वर्णांमध्ये संघर्ष सुरू झाला. ऋग्वेदात उल्लेख असलेले 'दाशराज्ञ युद्ध' (Ten Kings War) हे देखील दोन ऋषींमधील वैचारिक शत्रुत्वामुळे पेटले होते. यानंतर राजे स्वतःची शक्ती आणि शौर्य दाखवण्यासाठी राजसूय यज्ञ किंवा अश्वमेध यज्ञ करू लागले. जोपर्यंत राजे युद्धात व्यस्त असायचे, तोपर्यंत त्यांची शौर्याची तलवार धारदार राहायची. पण एकदा का ते स्थिर होऊन एका जागी शेती करू लागले किंवा शांतताप्रिय जीवन जगू लागले, की त्यांची लढण्याची क्षमता संपून जायची; अगदी पिंजऱ्यातल्या सिंहासारखी, ज्याला रोज आयते खायला दिल्यामुळे त्याची जंगलातील शिकारीची ताकद नष्ट होते. क्षत्रियांचेही तसेच झाले.

सगोत्र आणि सवर्ण विवाहामागील अनुवांशिक शास्त्र

शेवटी, आपण एकाच वर्णात किंवा जातीत विवाह करण्याच्या (Endogamy) परंपरेचा विचार करूया. याचा संबंध देखील थेट अनुवांशिकतेशी आणि शारीरिक रचनेशी आहे. पिढ्यानपिढ्या युद्ध करणाऱ्या क्षत्रियांच्या घरातील मुला-मुलींची शारीरिक ठेवण, हाडांची मजबुती आणि आकार मोठा असायचा. याउलट, बौद्धिक काम करणाऱ्या ब्राह्मणांची किंवा व्यापार करणाऱ्या वैश्यांची शारीरिक ठेवण वेगळी असायची.

त्या काळी जर क्षत्रिय पुरुष आणि ब्राह्मण स्त्री यांच्यात विवाह होऊन क्रॉस-ब्रीडिंग (Cross) झाले, तर जन्माला येणारे बाळ क्षत्रियांच्या जनुकामांमुळे आकाराने मोठे असण्याची शक्यता असायची. परंतु, ब्राह्मण स्त्रीचे शरीर शारीरिकदृष्ट्या ते बाळ जन्माला घालण्यासाठी लहान किंवा नाजूक असल्यास, प्रसूतीच्या वेळी तिला प्रचंड त्रास व्हायचा आणि आई-बाळ दोघांच्या जीवाला धोका निर्माण व्हायचा. त्या काळी सिझेरियन उपलब्ध नसल्यामुळे, हा शारीरिक असमतोलाचा आणि प्रसूतीचा प्रॉब्लेम टाळण्यासाठीच पूर्वजांनी एका विशिष्ट शारीरिक गट असणाऱ्या समूहात विवाह करण्याची पद्धत सुरू केली असावी, असे मला वाटते.

मी इथे जन्मधारित जातीव्यवस्थेचे समर्थन करत नाही, तर आपल्या पूर्वजांनी नक्षत्रांच्या, अनुवांशिकतेच्या आणि शारीरिक रचनेच्या दृष्टीने प्रसूती दरम्यान येणाऱ्या अडचणी सोडवण्यासाठी किती वैज्ञानिक विचार केला होता, हे सांगण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न होता.

धन्यवाद! हा एक अतिशय वेगळा आणि वैचारिक विषय होता. तुम्हाला हा व्हिडिओ कसा वाटला, हे नक्की सांगा. पुढील व्हिडिओमध्ये आपण अशाच एका नवीन आणि रंजक विषयावर चर्चा करूया. थँक्यू व्हेरी मच!