सिंधू संस्कृतीतील जगदंबा

 सिंधू संस्कृतीची लिपी: भाषा की केवळ व्यापारी चिन्हे?

मातेचा विजय असो! मित्रांनो, या नवीन व्हिडिओमध्ये आपण काही अधिक सखोल विषयांवर चर्चा करणार आहोत. सर्वप्रथम आपण भाषेच्या संदर्भात सध्या जो वाद-विवाद सुरू आहे, त्यावर थोडी चर्चा करूया. यासाठी आपल्याला 'इंडस सील्स' (सिंधू संस्कृतीतील मुद्रा) या विषयाकडे थोडे वळायला हवे. सिंधू संस्कृतीच्या संदर्भात आजवरचे सर्वात मोठे न सुटलेले कोडे म्हणजे तिथली भाषा नेमकी कोणती होती?

तुम्ही जर त्या भाषेचा किंवा लिपीचा अभ्यास केला, तर तुमच्या लक्षात येईल की तिथे सम्राट अशोकाच्या शिलालेखांसारखे मोठे लिखाण आढळत नाही, किंवा ऋग्वेद-यजुर्वेदासारखे मोठे श्लोक आणि विस्तृत ग्रंथही पाहायला मिळत नाहीत. आपण 'रोझेटा स्टोन' (Rosetta Stone) बद्दल ऐकले आहे, तसेच इस्टर आयलंडच्या 'व्हिनस टॅब्लेट्स' (Venus Tablets) मधील गूढ लिखाणाबद्दलही वाचले आहे. परंतु, या सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रांवर (Seals) जी अक्षरे किंवा चिन्हे मिळतात, ती पाहता ही केवळ व्यापारी चिन्हे, मालाचे नाव किंवा मालकाच्या नावाचे संक्षिप्त रूप असण्याची दाट शक्यता आहे. त्यापेक्षा अधिक यात काही असण्याची शक्यता कमी वाटते; कारण मोठे आध्यात्मिक किंवा तात्त्विक संदेश देण्यासाठी एवढ्या लहान मुद्रा आणि अवघी चार-पाच अक्षरे पुरेशी ठरू शकत नाहीत.

दुसरीकडे, अनेक अभ्यासकांचे असे मत आहे की जगातील सर्वात पहिली भाषा ही 'प्राकृत' होती आणि प्राकृत भाषेमधूनच पुढे 'संस्कृत' भाषेचा उद्भव झाला. या सिद्धांताचा पडताळा घेण्यासाठी आपण एक महत्त्वाचा पुरातत्वीय संदर्भ पाहूया.

राखीगढीचा सांगाडा आणि डीएनए (DNA) संशोधनाचा पेच

आपण हरियाणातील 'राखीगढी' इथे सापडलेल्या एका स्त्रीच्या मानवी सांगाड्याबद्दल (Skeleton) चर्चा करूया. हा सांगाडा पाहताना एका गोष्टीचे अत्यंत दुःख होते की, त्या स्त्रीच्या सांगाड्यासोबतच एका लहान मुलाचाही सांगाडा सापडला आहे. तो मुलगा तिच्या पायाजवळ पडलेला असून त्याचे डोके स्पष्टपणे दिसून येते.

हा सांगाडा मानवी जीनोम (Genome) आणि डीएनए (DNA) अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. कारण, या सांगाड्याच्या डीएनए संशोधनात असे दिसून आले की, यात प्रामुख्याने मूळ भारतीय वंशाचे (Ancestral South Indian) आणि इराणी वंशाचे घटक आहेत. परंतु, ज्यांना आपण 'संस्कृत भाषिक' किंवा 'वैदिक लोक' म्हणतो, त्यांच्याशी संबंधित विशिष्ट जेनेटिक घटक या राखीगढीच्या स्त्रीमध्ये आढळले नाहीत. यावरून अनेक पाश्चात्य आणि आधुनिक इतिहासकारांनी असा निष्कर्ष काढला की, सिंधू संस्कृती पूर्णपणे नष्ट झाल्यानंतर किंवा तिथले लोक तिथून स्थलांतरित झाल्यानंतरच भारतात वैदिक लोकांचे आणि संस्कृत भाषेचे आगमन झाले.

आता जर सिंधू संस्कृतीतील लोकांची भाषा संस्कृतपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती, तर त्यांच्या भाषेतील काही मूळ शब्द आधुनिक प्रादेशिक भाषांमध्ये दिसायला हवेत. याच विचाराने मी एकदा 'चॅटजीपीटी'ला (ChatGPT) काही शब्द विचारले की, मराठीतील असे कोणते शब्द आहेत जे संस्कृतमधून आलेले नाहीत आणि जे इथले मूळ (Aboriginal) शब्द मानले जातात?

तेव्हा मला 'डोळा' आणि 'पोट' हे दोन शब्द सांगण्यात आले. मी या शब्दांच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला. इंग्रजीतील 'पॉट' (Pot - भांडे) किंवा लॅटिन भाषेतील 'पेट्रास' (Petras) हे शब्द पोटाशी किंवा 'पोटली'शी (छोटी थैली) जोडले जातात. परंतु, विचार करत असताना मला संस्कृतमधील **'पात्र'** हा शब्द आठवला. 'पात्र' म्हणजे एखादी वस्तू साठवून ठेवण्याचे भांडे किंवा भाजन. हा 'पात्र' शब्द इंग्रजीतील 'पॉट' (Pot), मराठीतील 'पोट' आणि संस्कृतमधील 'जठर पात्रा'शी किती तंतोतंत जुळतो! तसेच 'डोळा' या शब्दाचा संबंध दृष्टीशी जोडला जातो, ज्याची सुरुवात 'द' किंवा 'दृ' कारापासून होते. म्हणजेच, आपण कितीही सखोल शोध घेण्याचा प्रयत्न केला, तरी शेवटी या सर्व शब्दांचे मूळ संस्कृत किंवा वैदिक धातूंमध्येच सापडते. त्यामुळे सिंधू संस्कृतीतील लोकांची मूळ भाषा कदाचित अत्यंत प्राथमिक (Primitive) स्वरूपाची असावी, ज्यावर पुढे वैदिक भाषेचा संस्कार झाला.

अनेक संशोधक आपला बराच वेळ सिंधू संस्कृतीची लिपी वाचण्यात घालवतात. लिपीचा अभ्यास करणे नक्कीच कौतुकास्पद आहे, त्यातून नवीन माहिती समोर आली तर ते फायद्याचेच आहे. परंतु, जोपर्यंत तिथे एखादे मोठे वाक्य किंवा सलग मजकूर सापडत नाही, तोपर्यंत त्यातून थेट ठोस ज्ञानाचा निष्कर्ष काढणे कठीण आहे. म्हणूनच, आपण आता लिपीचा विषय बाजूला ठेवून या मुद्रांवर असणाऱ्या चिन्हांची तुलना 'दुर्गा सप्तशती' आणि 'देवी महात्म्या'शी करून पाहूया.

 मेहरगढची आदिमाता (Sacred Mother Goddess) आणि मातृसत्ताक संस्कृती

मी इथे एक छायाचित्र शेअर केले आहे, ज्याला पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी **'सेक्रेड मदर गॉडेस' (Sacred Mother Goddess)** म्हणजेच 'पवित्र आदिमाता' असे नाव दिले आहे. हे अवशेष 'मेहरगढ' (Mehrgarh) या ऐतिहासिक ठिकाणी सापडले आहेत. मेहरगढ संस्कृती ही तब्बल ७,००0 ते १०,००0 वर्ष जुनी मानली जाते. आपण पूर्वी पाहिलेल्या सुमेरियन संस्कृतीच्या 'इश्तार' किंवा 'इनान्ना' देवीच्या मूर्तींपेक्षाही हे अवशेष कितीतरी पटीने प्राचीन आहेत. सध्या स्क्रीनवर दिसणारे अवशेष साधारणपणे इसवी सन पूर्व ३000 ते अडीच हजार वर्षांपूर्वीचे आहेत.

या मृण्मूर्तीमध्ये (Terracotta) एका स्त्रीच्या शरीराचे नैसर्गिक गुणधर्म अत्यंत ठळक आणि सुदृढ स्वरूपात दाखवले आहेत. मेहरगढ उत्खननातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, इथे पुरुषांच्या मुद्रा किंवा मूर्ती सापडलेल्या नाहीत; जे काही अवशेष मिळाले आहेत ते प्रामुख्याने स्त्री देवतेचेच आहेत. या मूर्तीच्या गळ्यात भव्य अलंकारांची नक्षी कोरलेली आहे, तिचे डोळे मोठे आहेत आणि नाकाची ठेवण त्या काळातील विशिष्ट मूर्तिकलेच्या शैलीनुसार बनवलेली आहे. यावरून प्राचीन काळी या भागात 'मातृदेवतेची पूजा' (Mother Goddess Worship) अत्यंत श्रेष्ठ मानली जात होती, हे सिद्ध होते. इथे धान्याची साठवणूक करण्यासाठी मातीची मोठी कोठारे (Granaries) देखील सापडली आहेत, जी दुष्काळाच्या काळात संरक्षणासाठी योग्य तापमानात धान्य टिकवून ठेवण्यासाठी बनवली जात असत.

याच काळातील इतर काही मुद्रा पाहिल्या तर त्यात दोन स्त्रियांचे चेहरे दिसतात, ज्यांचे नाक लांब आणि डोळे मोठे दाखवले आहेत. एका मुद्रेवर पुरुष आकृती असावी असा अंदाज आहे, कारण तिथे लिंगासारखा आकार दिसतो, किंवा कदाचित तो त्या काळी तुटलेला भाग असू शकतो. या चित्रांमध्ये स्वस्तिकासारखे (Swastika) चिन्ह देखील कोरलेले दिसते, जे आपल्या संस्कृतीत अत्यंत पवित्र मानले जाते. या सर्व मुद्रा मेहरगढ आणि हडप्पा संस्कृतीच्या प्राचीनत्वावर आणि तिथल्या मातृपूजेवर प्रकाश टाकतात.

शृंगायुक्त देवी (Horned Goddess) आणि 'नृत्य करणारी मुलगी' (Dancing Girl)

मेहरगढमध्ये सापडलेल्या मातृदेवतेच्या मूर्तीला **'शृंगायुक्त देवी' (Horned Goddess)** असेही संबोधले जाते, कारण तिच्या डोक्यावर एका विशिष्ट मुकुटासारखा किंवा शिंगांसारखा आकार दिसतो, जसा आपण ईस्टर आयलंड किंवा प्राचीन सुमेरियन देवतांच्या बाबतीत पाहतो.

तिचे पाय थोडे दुमडलेले (Folded) आहेत. याच स्वरूपातील दुसरी एक मूर्ती सापडली आहे, जिचे केस मोकळे आहेत आणि डोक्यावर मुकुट नाही. हिला 'फर्टिलिटी गॉडेस' (Fertility Goddess) म्हणजेच सुफलाप्रदा किंवा उत्पत्तीची देवी मानले जाते. निसर्गातील नवनिर्मितीची आणि सुपीकतेची क्षमता दर्शवण्यासाठी या मूर्तीचे मर्मबंध (स्तन आणि नितंब भाग) मोठे दाखवले आहेत. ही मूर्ती टेराकोटा (भाजलेली माती) पद्धतीची असून तिची उंची अवघी १० सेंटीमीटर (साधारण आपल्या हाताच्या तळव्याएवढी) आहे.

आता आपण हडप्पा आणि मोहनजोदडो संस्कृतीकडे वळूया. मोहनजोदडोचे नाव घेताच आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते ती जगप्रसिद्ध **'डान्सिंग गर्ल' (Dancing Girl)** म्हणजेच नृत्य करणारी लावण्यमयी मूर्ती.

या मूर्तीची शरीरयष्टी पाहिल्यास लक्षात येते की ही प्रौढ स्त्री नसून एक तरुण, नववयीन मुलगी आहे. आपल्या संस्कृतीत आजही 'कुमारी पूजनाला' (Kumarika Pujan) अत्यंत पवित्र स्थान दिले गेले आहे. या मूर्तीच्या संपूर्ण डाव्या हातात खांद्यापर्यंत बांगड्या घातलेल्या दिसतात. काही इतिहासकारांनी यावरून असा अंदाज लावला की त्या काळी पुरुषही बांगड्या घालत असत; परंतु ही केवळ स्त्रियांचीच भूषणे होती हे या मूर्तीवरून स्पष्ट होते. या मूर्तीची उभी राहण्याची ढब अत्यंत स्वाभिमानी आणि आव्हानात्मक आहे—एक हात कंबरेवर आणि दुसरा हात नृत्याच्या पवित्र्यात पुढे. ही केवळ एक नर्तकी नसून ती त्या काळातील एखाद्या विशिष्ट कुमारिका देवतेचे किंवा शक्तीचे प्रतीक असावी, असे वाटते.

दुर्गा सप्तशती आणि सिंधू मुद्रेवरील महिषासूर वधाचे थेट प्रमाण

आता या मालिकेतील सर्वात रंजक आणि मुख्य भाग सुरू होतो, जिथे आपण सिंधू संस्कृतीच्या मुद्रांची तुलना थेट 'दुर्गा सप्तशती'मधील प्रसंगांशी करणार आहोत. या संपूर्ण श्रंखलेत स्क्रीनवर दिसणारी ही मुद्रा सर्वात महत्त्वाची आहे.

या मुद्रेचे तुम्ही बारकाईने निरीक्षण केले तर तुम्हाला दिसेल की, एक महापराक्रमी आकृती हातातील **त्रिशुळाने एका रेड्याला (महिषाला) मारत आहे**. त्याच्या शेजारी एक मगरमच्छ (जलचर) कोरलेला आहे, आणि दुसऱ्या बाजूला एका झाडाखाली एक योगी तपश्चर्या करत बसलेला आहे.

तुम्ही जर 'दुर्गा सप्तशती' आणि 'देवी भागवत पुराण' वाचले असेल, तर या तिन्ही गोष्टी तुम्हाला तिथे तंतोतंत सापडतील:

१. **तपस्वी योगी:** हे प्रत्यक्ष ऋषी मार्कंडेय आहेत, ज्यांनी देवी महात्म्याची रचना केली आणि जे अखंड जगदंबेच्या चिंतनात मग्न असायचे. अनेक प्राचीन मंदिरांमध्ये जगदंबेच्या मूर्तीसोबत ऋषी मार्कंडेय देखील दाखवलेले असतात.

२. **अक्षरांचा अभाव:** या विशिष्ट आध्यात्मिक मुद्रेवर सिंधू लिपीतील कोणतेही व्यापारी टेक्स्ट (Text) किंवा अक्षरे लिहिलेली नाहीत. कारण ही वस्तू बाजारात विकण्यासाठी किंवा हिशोबासाठी नव्हती; तर हे पूजनीय आणि आध्यात्मिक देवातांचे प्रतीक होते, म्हणूनच यावर कोणतीही मोहोर किंवा व्यापारी क्रमांक नाही.

३. **रेडा आणि मगरमच्छ:** हे दोन्ही प्राणी पाण्याचे संधान असणारे आहेत, आणि यांच्या उगमाची कथा देवी भागवतात अत्यंत विस्ताराने येते, ज्याचा संबंध 'रंभ-करंभाच्या' आख्यानाशी आहे.

 सप्तमातृका, देवीची सेना आणि 'आझा-बळी' (Aja Bali) संकल्पना

आता आपण या दुसऱ्या मुद्रेकडे वळूया, जी अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या चित्रात खाली सात आकृत्या एकत्र उभ्या असलेल्या दिसत आहेत. त्यांच्या केसांची लांब चोती (वेणी) गुंफलेली आहे आणि त्यांच्या हातावर आडव्या रेषा आहेत, ज्या कोपरापासून खांद्यापर्यंत घातलेल्या बांगड्या दर्शवतात. त्यांच्या समोर एक मुख्य देवता उभी आहे, जिच्या हातातही बांगड्या असून तिची ठेवण तशीच आहे. या देवतेच्या समोर एक माणूस गुडघे टेकून बळी देण्यासाठी उभा आहे आणि तिथे बळी देण्याकरिता एक बकरा (शेळी) उभा असलेला स्पष्ट दिसत आहे.

या मुद्रेचा थेट संबंध दुर्गा सप्तशतीमधील दोन प्रमुख प्रसंगांशी जोडता येतो:

* **प्रसंग १:** जेव्हा शुंभ आणि निशुंभाचा वध होतो, तेव्हा सर्व देव अत्यंत प्रसन्न होऊन एकत्रित येतात आणि अकराव्या अध्यायात जगदंबेची **'नारायणी स्तुती'** करतात (*"सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके..."*).

* **प्रसंग २ (सप्तमातृका सेना):** देवी भागवत पुराणानुसार, जेव्हा शुंभ-निशुंभाच्या अफाट सेनेशी युद्ध करायचे होते, तेव्हा जगदंबेने सर्व प्रमुख पुरुष देवतांच्या स्त्री-शक्तींना एकत्र बोलावले होते. यामध्ये ब्रह्माची 'ब्रह्माणी', विष्णूची 'वैष्णवी', शिवाची 'रुद्राणी/माहेश्वरी', इंद्राची 'इन्द्राणी', कार्तिकेयाची 'कौमारी', आणि गणपतीची स्त्री-शक्ती समाविष्ट होती. या शक्तींना **'सप्तमातृका' (Saptamatrikas)** म्हटले जाते. युद्धाच्या वेळी जेव्हा शुंभाने देवीला टोमणा मारला की, "तू इतर स्त्रियांच्या जोरावर माझ्याशी लढत आहेस," तेव्हा देवीने एका क्षणात त्या सर्व शक्तींना स्वतःच्या शरीरात सामावून घेतले आणि ती एकटी लढली. हे चित्र त्याच 'सप्तमातृका' किंवा देवीच्या दिव्य शक्तींचे सैन्या रूप दर्शवते.

काही इतिहासकार याला केवळ 'पिंपळाच्या झाडाची पूजा' म्हणतात; परंतु मूळ संकल्पना अशी आहे की, ती प्रत्यक्ष आदिशक्ती पिंपळाच्या वृक्षात (चैतन्य रूपात) प्रकट झाली आहे. तिच्या समोर बळी देण्यासाठी जो बकरा उभा आहे, त्याला संस्कृतमध्ये **'अज' (Aja)** म्हणतात. 'अज' म्हणजे ज्याचा पुन्हा जन्म होत नाही तो, म्हणजेच आपल्यातील अज्ञान आणि पशुत्वाचा बळी देणे, ज्याला आपण 'आझा-बळी' (Aja Bali) म्हणतो. नवरात्रीत आजही अनेक ठिकाणी ही प्रतिकात्मक बळीप्रथा पाळली जाते.

 सिंहवाहिनी, शेरावाली आणि वाघाचे (Tiger) मूळ रहस्य

आता आपण तिसऱ्या चित्राकडे पाहूया. या मुद्रेमध्ये एक स्त्री एका भव्य वाघाशी (Tiger) संवाद साधताना किंवा त्याच्यावर नियंत्रण मिळवताना दिसत आहे. महाराष्ट्रात आपण देवीला प्रामुख्याने 'सिंहवाहिनी' (सिंहावर स्वार होणारी) म्हणतो, तर उत्तर भारतात तिला 'शेरावाली' (वाघावर किंवा शेरावर स्वार होणारी) म्हटले जाते.

सिंधू संस्कृतीच्या या मुद्रेवर सिंहाऐवजी वाघाचे चित्र असण्याचे भौगोलिक कारण अत्यंत स्पष्ट आहे. प्राचीन काळी भारतामध्ये वाघांचे प्रमाण घनदाट जंगलांच्या भागात जास्त होते, तर आशियाई सिंह प्रामुख्याने गुजरात, पाकिस्तानचा काही भाग आणि इराणमधील गवताळ प्रदेशात (Grasslands) आढळत असत. सिंधू संस्कृतीच्या ज्या भागात ही मुद्रा बनवली गेली, तिथे त्या काळी मोठी अरण्ये (जंगल) असावीत, गवताळ प्रदेश नसावा; म्हणूनच देवीचे वाहन म्हणून तिथे **'वाघाची' (Tiger)** निवड केलेली दिसते.

महिषासुराचे मूळ आणि रंभ-करंभाची पौराणिक कथा

पुढील एका मुद्रेमध्ये आपल्याला एक विचित्र प्राणी वाघाशी किंवा सिंहाशी थेट युद्ध करताना दिसतो. त्याचा चेहरा माणसाचा आहे, परंतु त्याचे शरीर आणि शिंगे एखाद्या बलवान जंगली रेड्यासारखी (महिषासारखी) आहेत. 'दुर्गा सप्तशती'च्या महिषासूर वधाच्या अध्यायात स्पष्ट लिहिले आहे की, युद्ध सुरू असताना महिषासुराचे सेनापती 'चिक्षुर' आणि 'चामर' यांनी देवीच्या सिंहावर प्रचंड हल्ला केला होता आणि सिंहाने त्यांचा वध केला होता.

माणसाचे तोंड आणि रेड्याचे शरीर असणारा हा प्राणी प्रत्यक्ष **'महिषासूर'** आहे. ज्योतिषशास्त्र आणि आपल्या कुंडली परंपरेत प्रत्येक नक्षत्राची एक 'योनि' असते (उदा. व्याघ्र योनि, सिंह योनि, महिष योनि). ज्या पुरुषाची योनि 'महिष' (रेडा) असते, तो शरीराने प्रचंड बलवान आणि उग्र असतो, याच संकल्पनेचे अपभ्रंश होऊन पुढे चित्रांमध्ये त्याला प्राण्याच्या रूपात दाखवले गेले.

याचा मूळ संदर्भ देवी भागवतातील **'रंभ आणि करंभ'** या दोन असुर भावांच्या कथेशी जोडलेला आहे:

> रंभ आणि करंभ या दोन भावांना पराक्रमी पुत्र हवा होता, म्हणून त्यांनी कठोर तपश्चर्या सुरू केली. रंभ जमिनीवर (अग्नीच्या सन्मुख) तप करत होता, तर करंभ पाण्यात उभा राहून तप करत होता. तेव्हा देवराज इंद्राने एका **मगरमच्छाचे (Crocodile/Alligator)** रूप घेतले आणि पाण्यात जाऊन करंभाचा पाय पकडून त्याला ओढून मारून टाकले.

आपण वर पाहिलेल्या सिंधू मुद्रेत रेड्याच्या पायाशी जो मगरमच्छ दाखवला आहे, तो याच कथेचा मुख्य संदर्भ आहे. भावाच्या मृत्यूनंतर संतप्त झालेल्या रंभाने स्वतःच्या शरीराचे मांस अग्नीत अर्पण करण्यास सुरुवात केली. तेव्हा अग्निदेव प्रकट झाले आणि त्यांनी वरदान दिले की, "तुझा विवाह ज्या स्त्रीशी होईल, तिच्यापोटी त्रैलोक्याला जिंकणारा पुत्र जन्माला येईल." पुढे रंभाचा विवाह एका 'महिषी'शी (महिष योनीतील स्त्रीशी) झाला. काही काळानंतर एका युद्धादरम्यान इतर नर रेड्यांनी रंभाचा वध केला. जेव्हा यक्षांनी रंभाच्या अंत्यसंस्काराची तयारी केली आणि चिता रचली, तेव्हा त्याची गरोदर पत्नी (महिषी) देखील पतीच्या विरहाने त्या चितेवर उडी मारून **'सती'** गेली. त्या चितेच्या ऊर्जेतून आणि अग्नीच्या वरदानातून दोन महाभयंकर असुर जन्माला आले—एक म्हणजे **'रक्तबीज'** आणि दुसरा प्रत्यक्ष **'महिषासूर'**!

सिंधू संस्कृतीच्या या सर्व मुद्रांवर हत्ती, वाघ, मगरमच्छ, यज्ञवेदी आणि महिषाच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत, ज्या वरवर केवळ प्राण्यांची चित्रे वाटू शकतात; परंतु जर आपण त्यांचा सखोल आणि तात्त्विक अभ्यास केला, तर या ५000 वर्षांपूर्वीच्या मुद्रा प्रत्यक्ष आपल्या 'दुर्गा सप्तशती' आणि 'देवी भागवत' पुराणातील अमृतकथांचे जिवंत पुरावे आहेत, हे मान्य करावेच लागेल.